Mümkündür efendim. Kimyanın sonu yazısındaki sentez problemini çözdüğümüzde, asimetrik sentez problemi de çözülür, ama ondan önce daha gerçekçi bir çözümümüz var.

Olay kiral kolonlarda rasemik karışımların ayrıldığını gördüğümüzde başladı. Madem bunlar kiral kolonda ayrılıyor, niye maddenin kendisini de enantiomerik saflıkta böyle elde etmiyoruz? Bu soru çoğu kimsenin aklına gelmiştir, ama burada dünyanın ve Türkiye'nin gerçeklerini ele alarak vardığımız bir çözüm duruyor.

Şöyle: kiral kolonun tanesi 2000 dolar civarı ve bu kolonlarda sadece mikro litre ölçeğinde madde ayrılıyor. Bu kiral kolonlardan normal kolon büyüklüğündekilerin -hatta belki daha büyükleri gerekebilir- gayet pahalı olacağı pek rahat tahmin edilebilir, ama unuttuğumuz bir gerçek bunların tekrar tekrar kullanılabildiği. Bu büyük kiral kolonların birçok çeşidinin bulunduğunu ve bunların yaklaşık yirmi bin dolar olacağını farzedelim. (Unutmayın ki bunların büyükleri işe yaradığı takdirde pek rağbet görecek ve fiyatları düşecektir). Şimdi Türkiye'de bu konularda araştırma yapan kurumlar -ki bunlar daha çok üniversiteler- bu kiral kolonların küçüklerinden üç tane beş tane alıyorlar. Bunlar her üniversite -veya aynı bölüm içindeki farklı kişiler- için farklı farklı olursa ekonomi yapılmış olur. Büyük kolonlardan ise en işe yarar on tanesini Tübitak, devletin o sene ayırdığı iki yüz bin dolar ile alıyor. Şimdi sen bir araştırmacı olarak bir maddenin bir enantiomerini sentezlemek istiyorsun. Önce onun rasemiğini sentezleyeceksin. Eğer çok basamaklı bir tepkimeyse stereomerkezin oluştuğu ilk bileşiği de kullanabilirsin. Sonra kurumunda bulunan küçük kiral kolonlardan bu maddenin ‘resolution' dediğimiz enantiomerlerine ayrılıp ayrılmadığına bakacaksın. Eğer ayrılıyorsa ne ala, yok ayrılmıyorsa diğer kurumlardaki kolonlar denenecek. Uygun kolonu bulduğunda, maddeni -tabi artık normal, gram boyutunda- Tübitak'a gönderiyorsun (rasemik halde). Ordaki kolon görevlisi uygun kolonu kullanarak maddeni enantiomerlerine ayırıyor ve de nerdeyse yüzde yüz enantiomerik fazlayla asimetrik sentezi yapmış oluyorsun. Gönder Tetrahedron asimetri'ye yayınlansın... Yok eğer uygun kolon Tübitak'ta yoksa, yurt dışındaki uygun bir enstitüde bu işi yapabilirsin.

Bir de ya eğer hiçbir kolon ayıramazsa oturur kalırsın diye düşünenler olabilir, benim buna diyeceğim, o çok basamaklı tepkimenin herhangi bir ara ürünü büyük olasılıkla bu kolonlardan birinde ayrılacaktır. Yani yüzde yüz değil tabi ama olasılık büyük...

Ha bir de unutulmaması gereken bir şey doğanin kendisinin asimetrik olduğu, dolayısıyla da bu kolonların yapımında asimetrik senteze gerek olmadığı...

Son olarak tüm bu yazılanları geyik olarak algılayabileceğiniz gibi ciddiye de alabilirsiniz... Karar sizin...

Asimetrik kimyanin icinde biri olarak konuya duygusal yaklasmamaya calisiyorum ama maalesef elimde degil. Ancak mümkün mertebe gercekci yaklasarak, tarafsiz bir bakis acisiyla konuyu irdelemeye calisacagim.

yeturkmenin, bahsettigi, hafiften fantastik önerinin önündeki en basit engellerden biri, organik kimyada, kiral moleküllerin cogunlukla sadece tek enantiomerinin ise yariyor olmasi. Konuyu biraz acayim. Asimetrik kimyada, bir yöntem gerceklestirirken, her iki enantiomerin de elde edilebilmesi, sizin yönteminiz icin oldukca büyük bir artidir. Bunu kullanmak isteyecek olan insanlar, istedikleri ürünün stereokimyasina göre sececeklerdir yöntemlerinizden birini. Burada kisaca söyle denebilir, hah iste rasemik karisimlarin ayrilmasi yöntemi burada ise yarayacak, insanlar her iki enantiomeri de elde edebilecekler. Ama burada gözden kacan sey, insanlarin ayni anda her iki enantiomeri de isteme olasiliklarinin hayli düsük olmasi. Yani, insanlar, genelde bir ürünü sentezlemek isterlerken sadece tek bir enantiomere gereksinim duyarlar, ve eger rasemik karisimlari kiral kolon vasitasiyla ayirma yoluna gidildiginde, kafadan verimin % 50 ye düstügünü görebiliriz. her tepkime icin ayni sey gecerli degil, diastereosecicilik diye birsey var ama molekülünüzde birden fazla kiral merkez var ise her biri icin rasemik karisimlarin daha dogrusu, diastereomerik karisimlarin ayrilmasi gerekecek ve bu da veriminizin icine edecektir. 20 basamakli bir sentez yoluyla (bkz.total sentez) ulasabileceginiz bir madde icin (epey bir kiral merkeze sahip oldugunu varsayarsak ki bircok ilacta durum bu) bir cok basamagin en fazla %50 verim olacagini düsünürseniz, sonuctaki toplam verimin ne kadar düsük olacagini hesaplayabilirsiniz.

Zaten, bu durum, rasemik karisimlarin Kinetik Ayirma Yöntemi kullanilarak enantiomerlerine ayrilmasinin genel olarak cok tercih edilen bir yol olmamasinda da etkilidir. Bu yöntem elbette ki hala kullanilmakta ama uzun total sentezler icin tercih edilmemektedir.

Kiral kolonlar ile ayirma konusundaki bir diger olumsuz etken ise bu kolonlarin ömürlerinin sonsuz olmayisi. Kullanim sikligina bagli olmakla birlikte, bu kolonlar 2-3 yil sonrasinda emekliye ayrilmakta ve kullanilamaz hale gelmektedir.

Kiral kolonlar kullanarak ayirma kosullari arastirmanin da ne kadar zahmetli ve zaman tüketen, bezdiren bir durum oldugunu, sanirim kiral HPLC kullananlar bilecektir ki, bazi maddeler icin bunu aramak, samanlikta igne aramaktan tamamen farksizdir.

Kiral kolonlarda kullanilan cözücülerin de oldukca saf olmalari gerekmekte ve bu da maliyeti arttirmaktadir. Gram miktarlardaki bir madde icin gerekecek cözücü miktari ise on litrelerce ölcülecek ve bazi zamanlar da astari yüzünden pahali hale gelecektir.

Kiral HPLC lerin fiyatlarina hic deginmiyorum. Asimetrik sentezi birakmamiz durumunda, bunlara talep artacak, fiyatlar da düsme olacak belki ama kullanim sikligi tavan yapacagindan, bunlar da sik sik arizalanma, parca degistirme, yenisini alma gibi durumlar ortaya cikacak ve bu da yine maliyet olusturacak. Talep fazlaligi ile tüm bunlarin fiyatlari düsecektir denilebilir ama bu aslina bakarsaniz cok tartismaya acik bir konu. Kestirmesi güc.

Sonuc olarak, tüm bunlari göz önünde bulundurup üstüne duygusal tarafimla da konusacak olursam, asimetrik sentezin sonunu pek de mümkün görmüyorum.